Zabytki miejskie na terenie Wzgórz Dalkowskich

BYTOM ODRZAŃSKI. Gród strzegący zachodniej granicy piastowskiej Polski, od 2. połowy XIII w. prawa miejskie. Malowniczo położone na terasach odrzańskich miasteczko (4,5 tys. mieszk.) zachowało wiele z dawnego uroku. Wyróżnia się: ? rynek, jeden z najpiękniejszych na Dolnym Śląsku: ratusz (pocz. XVII w.) i zespół kamieniczek (XVI-XIX w.). Ponadto godne uwag zabytki: ? kościół św. Hieronima z XIV-XVI w.; w narożach wieży wmurowanych jest pięć krzyży pokutnych, ? kościół poewangelicki (nieużytk.) z lat 1741-46, wieża – 1846; późnorenesansowy portal, ? cmentarz z zespołem nagrobków i płyt nagrobnych (XVII–XIX w.), ? unikalne Schodki Rybackie.

KOŻUCHÓW. Miasto od 1265 r., w średniowieczu przejściowo siedziba książęca. Obecnie liczy 10 tys. mieszkańców. Miasto o dobrze zachowanym średniowiecznym układzie urbanistycznym i dawnej zabudowie (około 270 domów z okresu XVI - pocz. XX w). Najważniejsze zabytki: ? mury miejskie (XIIIXV w.): zachowane duże partie podwójnego pierścienia i baszta Bramy Krośnieńskiej, ? zamek z końca XIV w., o zatartych cechach stylowych, ? kościół NMP, XIII - przełom XV/XVI w., z cennym wyposażeniem, ? kościół Św. Ducha z około 1320 r., przebud. w XVI i XVII w., ? rynek z ratuszem (fragmenty gotyckie) i zespołem kamieniczek, ? cmentarz ewangelicki założony w XVII w. - lapidarium rzeźby nagrobnej, ? wieża kościoła ewangelickiego (1826 r.).

NOWE MIASTECZKO. Prawa miejskie w końcu XIII w. Przez wieki miasteczko rolnicze i „przy drodze”; obecnie liczy 3 tys. mieszkańców. Miasto posiada dobrze zachowany układ urbanistyczny i dawną zabudowę (domy przeważnie z XVIII– XIX w.). Zabytki: ? ratusz z lat 1664-65 (częściowo przebud.), ? kościół św. Marii Magdaleny z XIV w., przebud., w nim min. ołtarz Mistrza Ołtarza z Gościszowic (ok. 1471 r.), ? kościół Opatrzności Bożej (poewangelicki) z lat 1784-85, wieża z 1888 r.

POLKOWICE. Lokacja miejska w r. 1265. Od lat 60. XX w. jeden z ośrodków Zagłębia Miedziowego. Miasto liczy 23 tys. mieszkańców. Niewielkie centrum staromiejskie, w nim: ? ratusz z r. 1775, z wcześniejszą wieżą, ? kościół św. Barbary (poewangelicki) z 1747 r., wieża - XIX w., ? kościół św. Michała Archanioła z XV w., wieża - 1686-90. Atrakcją Polkowic jest nowoczesny „Aquapark”.

SZPROTAWA. Miasto od około r. 1260, w średniowieczu ważny ośrodek gospodarczy. Obecnie liczy 13,5 tys. mieszkańców. Najważniejsze zabytki: ? kościół Wniebowzięcia NMP, XIII-XV w., ? ratusz z XIV i XVI w., przebud. w XVIII w. ,? fragmenty murów miejskich z basztą. ? Na przedmieściu Iława
kościół św. Andrzeja, późnoromański (przed 1260 r.).

ŻAGAŃ. W średniowieczu gród kasztelański nad Bobrem, najpóźniej od 1260 r. miasto, siedziba książęca. Obecnie Żagań liczy 28 tys. mieszkańców. Zabytki w części staromiejskiej: ? zespół poaugustiański: kościół (gotycki, przebud., bogaty wystrój barokowy); klasztor (barokowy, z fragmentami gotyckimi), w nim XVIII–wieczna biblioteka; w konwikcie klasztornym (XVIII w.), salka J. Keplera  ? ratusz (XVI-XIX w.)  ? Kościół św. Piotra i Pawła z końca XIII w., przebud., w końcu XVIII w. dobudowano kolegium jezuickie.  ? Kościół cmentarny, 1444 r., przebud. w k. XVII w., obok kopia kaplicy Grobu Chrystusowego w Jerozolimie (1598). ? Pałac, jedno z największych założeń pałacowo-parkowych w Polsce, budowa: ok. 1630, 1670 i koniec XVIII w.


Zabytki sakralne

* wybitne zabytki sztuki sakralnej,
† wybitne zabytki sepulkralne (zespoły nagrobków, mauzolea, cmentarze, także - krzyże pokutne)

Borowina - Kościół św. Bartłomieja z poł.. XIII w., przebud., posiada portal z 1584 r. Borów Polski - Kościół św. Klemensa z XVXVI w. *Późnogotyckie sakramentarium.

Borów Wielki - Kościół św. Wawrzyńca z XIII-XIV w., kruchta – XVIII w., hełm wieży – 1882 r. *Barokowa polichromia na sklepieniu prezbiterium. Renesansowe nagrobki Rechenbergów; Mauzoleum rodzin von Arnold i Unruh (1821); - Kościół Zwiastowania NMP z. XIII w.(przebud. w XIX w.; wieża z XV w.), plebania z 1734 r. *Barokowe obrazy z XVII-XVIII w.

Broniszów - Kościół św. Anny z ok. 1600 r., przebud. w końcu XVII w.; brama i dzwonnica (XV w., przebud. w 1605 r.).*Rokokowe wyposażenie wnętrza z około 1760 r.

Brzeg Głogowski - Kościół Bożego Ciała, romański (1. poł. XIII w., *fryz arkadkowy) i gotycki (wieża z pocz. XIV w.), kaplica i kruchta z 1. poł. XVII w. Zespół nagrobków renesansowych, wybitnej klasy manierystyczne epitafium ołtarzowe Rudolfa von Zedlitz († 1619).

Brzeźnica - Kościół św. Marii Magdaleny z lat 1703-05 (*architektura: trójnawowa bazylika z transeptem, barok), wieża - pocz. XVI w. *Późnobarokowe wyposażenie wnętrza.

Buczyna - Kościół św. Bartłomieja, średniowieczny, przebud. w XVI w., wieża z iglicą pokrytą gontem. * Dzwon z 1494 r.

Bukowica - Kościół św. Andrzeja z 2. poł. XIII w., przebudowany. *Gotycko-renesansowy tryptyk z 1 poł. XVI w.

Chotków - Kościół Narodzenia NMP z 2. poł. XIII w., 2. poł. XV w. i XVI w.(wieża), przebud. na przełomie XVIII/XIX w. *architektura: wczesny gotyk; *Tryptyk z warsztatu Mistrza Ołtarza z Gościszowic. Późnogotycka płyta nagrobna rycerza z 1521 r., epitafia renesansowe i barokowe.

Drągowina - Kościół z XIII w., obok plebania z 1737 r.

Gaworzyce - Kościół św. Barbary, średniowieczny.Kaplica-mauzoleum rodu
Tschammerów z końca XVIII w. - Kościół MB Różańcowej (poewangelicki) z lat 1741-43, wieża z 1870 r.

Gołaszyn - Kościół św. Marcina z końca XIII w., sklepienia z XVI w., wieża nadbudowana w 1883 r.

Gościszowice - Kościół św. Katarzyny z 2. poł. XIII w., przebudowany. *Ołtarz w formie pentaptyku wykonany przez nieznanego artystę, którego od tego dzieła nazwano Mistrzem Ołtarza z Gościszowic. Renesansowe płyty nagrobne; klasycystyczna kaplica grobowa (około 1800 r.).

Góra Św. Anny - Kaplica pątnicza z lat 1716-1740 z wewnętrznym dziedzińcem.

Grębocice - Kościół św. Marcina z około 1500 r. *5 płaskorzeźb z kapliczek różańcowych z lat. 60. XVII w.

Grodowiec - Kościół św. Jana Chrzciciela - Sanktuarium Matki Bożej Grodowieckiej. Wybudowany w latach 1702-24, na murach starszego, wieża z około 1860 r. Schody południowe z barokowym wystrojem rzeźbiarskim i kaplicą Góry Oliwnej (1755). *Wnętrze – wybitny zespół sztuki barokowej. m.in. ambona w kształcie gór ze scenami (60 postaci) z życia Jezusa Chrystusa, 8 ołtarzy; późnogotycka figurka Najśw. Marii Panny. - Wzgórze Kalwarii z zespołem kapliczek (ok. 1870).

Jabłonów - Kościół św. Andrzeja z końca XIII - pocz. XIV w., przebud. w końcu XV w. - Dwór opata z końca XVII w., obok kaplica pasyjna.

Jaczów - Kościół św. św. Szymona i Tadeusza Judy z końca XIII - pocz. XVI w. *Późnoromańska chrzcielnica z piaskowca.  Krzyż pokutny z pocz. XVII w.

Jakubów - Kościół św. Jakuba Apostoła - Sanktuarium; wybud. w XIV-XVI w., dzwonnica - wieża bramna z r. 1860. * Wnętrze: polichromia stropów (J.F. Hoffmann, 1720);rzeźby późnogotyckie, m. in. figury 12 apostołów; obraz przedstawiający św. Jakuba w ołtarzu głównym; dzwon z pocz. XVI w. - Studnia - źródło św. Jakuba. Zespół nagrobków XVI-XIX w., późnobarokowa kaplica grobowa Stoschów.

Jerzmanowa - Kościół Wszystkich Świętych z 1376 r. i pocz. XVI w. Pałac z XVIII w. Zabytkowa aleja lipowa.

Jędrzychów - Kościół św. Bartłomieja z lat 1729-36. Unikalny zespół renesansowtch epitafiów - płyt nagrobkowych kobiecych. - Ruina zboru ewangelickiego wybudowanego około 1750 r. na zrujnowanym zamku gotyckim, neogotycka dzwonnica.

Karczówka - Kościół MB Bolesnej z lat 1691-98. *Wnętrze z wyposażeniem barokowym. Kłobuczyn - Kościół św. Jadwigi Śląskiej z XVI w.

Kłobuczyn - Kościół św. Jadwigi Śląskiej z XVI w.

Kłoda - Kościół św. Bartłomieja z XIV w., dzwonnica drewniana.

Kromolin - Kościół św. Michała z XVI w. *Ambona z r. 1532. Nagrobki na ścianach i w kaplicy grobowej - późnorenesans., wybitnej klasy.

Krzydłowice - Kościół św. Marii Magdaleny z XVI w., przebudowa w 1722 r., *wieża barokowa o oryginalnym kształcie, na niej dzwon z 1504 r. Kaplica grobowa Stoschów z 1730 r. (w parterze wieży), z podziemną kryptą
z sarkofagami.

Kurów Wielki - Kościół św. Jana Chrzciciela z końca XV w. *Wyposażenie wnętrza, m.in. późnogotyckie: trzy skrzydła z pentaptyku ze scenami pasyjnymi i rzeźby z ołtarza szafkowego, w ołtarzu NMP grupa z Matką Boską i Dzieciątkiem i rzeźby 12 apostołów; fragmenty ściennych malowideł gotyckich (cykl pasyjny); późnorenesansowa ambona; polichromie stropu (J.F. Hoffmann, 1711). Nagrobki na zewnątrz kościoła (XVI-XIX w.); kaplica grobowa z płyta nagrobnymi Glaubitzów i Nostitzów; pomnik grobowy Franciszka Karola Bronné de Montague z lat 20. XVIII w.

Kwielice - Kościół św. Michała Archanioła z XIII-XV w i 1. poł. XVIII w. *Polichromia sklepienia prezbiterium. - Plebania z r. 1799.

Leszno Dolne - Kościół z 1670, *późnogotycka figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem. - Wieża kościoła ewangelickiego z 2. poł. XVIII w.

Łagoszów Wielki - Kościół św. Michała Archanioła
z XV w./XVII w. Krzyz pojednania.

Mirocin Dolny - Kościół Wniebowzięcia NMP z 2. poł XIII w.
Mirocin Górny - Kościół św. Jerzego z XIII-XIV/XV w. (*architektura zespołu).*XIVwieczna polichromia.

Mycielin - Kościół św. Mikołaja z 2. poł. XIII w., wieża z około 1550 r., kruchta i mauzoleum z XVII-XVIII w. *Cenne wyposażenie wnętrza: trzy tryptyki z około 1500 r., w tym jeden Mistrza Ołtarza z Gościszowic, rzeźba Madonny (ok. 1420-30). Kaplica grobowa,nagrobki.

Niedoradz - Kościół św. Jakuba, XVII w., przebud., wyposażenie w przewadze barokowe.

Niegosławice - Kościół św. Anny z 2. poł. XIII w, przebud. w XVI w., wieża z 1601 r.

Nielubia - Kościół św. Michała z XIV w., wieża z końca XV w. *Architektura: szczyt zachodni.

Niwiska - Kościół z 2. poł. XII w. *Późnogotycka polichromia. - Zbór ewangelicki z XVIII w. (ruina).

Piersna - Kościół Nawiedzenia NMP z końca XV w., odbud. w połowie XVII w., barokowe i rokokowe z wyposażenie wnętrza. *Rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z około 1400 r. Nagrobki renesansowe i rokokowe.

Pogorzeliska - Kościół tzw. graniczny (obecnie św. Jacka), konstrukcji szkieletowej, po 1656 r. wieża z 1670 r. (oszalowana drewnem). *Oryginalne wnętrze ewangelickie: empory, polichromie, ornamentyka, centralny filar w kształcie drzewa palmy.

Popęszyce - Kościół św. Michała z przełomu XIII/XIV i XV/XVI w. *Późnogotycki tryptyk z pracowni Mistrza Ołtarza z Gościszowic (około 1500 r.) Renesansowy nagrobek rodziny von Bartsch.

Przecław - Kościół św. Jakuba z 2. poł. XIII w., *architektura, wieża zwieńczona iglicą z wysokim czterospadowym dachem. - Zbór ewangelicki z 1769 r. i plebania (ruina).

Przybymierz - Kościół z XV w., *wyposażenie  wnętrza.

Rudawca - Kościół z XIV w., *architektura wnętrza.

Rudna - Kościół św. Katarzyny z przełomu XV/XVI w., *architektura.

Rzeczyca - Kościół św. Jadwigi Śl. z przełomu XV i XVI w.; kaplica z1604 r.

Siedlisko - W zamku: *kaplica protestancka z pocz. XVII w. - Kościół z pocz. XVII w., przebudowany.

Sieroszowice - Kościół św. Piotra i Pawła z ok. XVI w.

Sobin - Kościół św. Michała Archanioła z końca XIV w., przebud. w XVII w. *Późnogotycki tryptyk z 1520 r. ze sceną Zaśnięcia NMP., dzwon z pocz. XVI w.

Solniki - Kościół św. Anny, z pocz. XIII, przebud. w XV i XVI w., *architektura romańska i póżnogotycka.

Stanów - Kościół św. Michała Bpa z lat 1740-43, *architektura (proj. M. Frantza Mł.). *Rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z 2 poł. XV w., późnobarokowe wyposażenie.

Studzieniec - Kościół św. Wawrzyńca z 2. poł. XIII w., przebud. w XV w., *architektura zespołu z dzwonnicą drewnianą z 1753 r. *Polichromia renesansowa.

Stypułów - Kościół św. Jadwigi z XIV i XV w., późniejsze dobudówki. *Renesans. ołtarz i ambona.

Szymocin - Kościół Podwyższenia Krzyża Św. z XIV w. i XVI - pocz. XVIII w. *Wnętrze: tryptyk późnogotycki z polichromowanymi płaskorzeźbami (sceny z życia Świętej Rodziny) i 15 rzeźb z tego okresu, późnorenesansowa ambona (1603). *Dzwon z 1406 r. Kaplica grobowa rodu von Loss z końca XVI w. z polichromowanymi nagrobkami wybitmrej klasy.

Wichów - Kościół św. Marcina z 2. poł. XIII w. - 1. poł. XVI w., dzwonnica z XIX w. *Cykl pasyjny z 2. ćwierci XV w.

Witków - Kościół z około 1400 r., nieużytkowany.

Wrzesiny - Kościół św. Jana Chrzciciela z 2. poł. XIII w., przebud. w 1550.

Żelazny Most - Kościół św. Barbary z 1670 r.

Żukowice - Kościół św. Jadwigi z końca XIV w. i 1583 r. (nieczynny).

Kaplice drogi Różańcowej przy drodze z Głogowa do Grodowca. Oprócz 15 kapliczek słupowych i domkowych zachowało się 9 płaskorzeźb z kapliczek różańcowych z lat 60. XVII w.; przeniesione one zostały na ściany kościołów w Głogowie-Krzepowie i Grębocicach.

Stacje Drogi Krzyżowej między Mirocinem Dolnym a Kożuchowem. Kapliczki ustawione zostały przy drodze w XVIII w. przez mieszkańców Kożuchowa, jako wotum za ocalenie w czasie epidemii. Nieliczne zachowały płaskorzeźby ze scenami Męki Pańskiej.

Zabytki kultury świeckiej

Bielice - Pałac z 1867 r.

Borowina - Dwór z 2. poł. XVI w., przebudowany. Park ze starym drzewostanem.

Borów Wielki - Dwór z 2. poł. XVII w., rozbud. w końcu XIX w.

Broniszów - Dwór z przełomu XVI i XVII w. przebud. w XIX w.; *architektura póznorenesansowa *sale z dekoracja stiukową.

Brzeźnica - Pałac z 2. poł. XIX w.

Chichy - Pałac z 1733, po przebud. klasycystyczny.
Park ze starodrzewem.

Chotków - Pałac z około poł. XVI w., przebud. w 1709 r. *architektura barokowa, basteje.

Czciradz - *Dwór obronny z fosą z XVI w., przebudowany.

Czerna - Zamek z lat 1558-59, *architektura renesansowa (arch. H. Lindner), sklepienia i stropy, wyposażenie: kominki neorenesansowe. *Aleja dębów i platanów nad Odrą.

Czerńczyce - Dwór z około 1815 r.

Dalków - Pałac XVII-XIX w. (w odbudowie), zespół zabudowy folwarcznej, *park. - Wieża mieszkalna z około poł. XVI w. (ruina)

Dankowice - Pałac z przełomu XVIIi i XIX w., przebudowa około poł. XIX w.

Drwalewice - Pałac neogotycki w stylu angielskim z około połowy XIX w., park, kompleks zabudowań folwarcznych.

Duża Wólka - Pałac z 1570 r., przebud. w 1. ćwierci XIX w. w stylu empire.

Gaworzyce - Pałac z XVII–XIX w. (ruina).

Grębocice - Spichlerz z końca XVII w. (pierwotnie dwór). - Portal późnorenesansowy (w ruinie pałacu),

Jerzmanowa - Pałac z XVIII w. Zabytkowa aleja lipowa Kożuchow–Podbrzezie Dolne - Pałac klasycystyczny z 4. ćwierci XVIII w., przebud. - Pozostałości rezydencji Kalckreutów: portyk, budynek bramny, kordegarda, park (obecnie miejski).

Lasocin - Pałac z około 1680. *Architektura, * portal z pocz. XVIII w.

Mieszków - Dwór późnobarokowy z XVIXIX w.

Międzylesie - Pałac z 1873 r. z folwarkiem (1846).

Miłaków - Dwór z XVIII w., przebud. w XIX/XX w.

Niwiska - Pałac XVIII w., park.

Nowy Dwór - Pałac z. 1903 r., zespół zabudowy folwarcznej i gorzelnia; zabytkowy układ alei.

Siedlisko - Zamek, częściowo w ruinie (pocz. XVII–XIX w.) *portale, *kaplica protestancka z pocz. XVII w., obwarowania, park.

Sieroszowice - Pałac (1798 i 1. poł. XIX w.). *Płaskorzeźby na fasadzie.

Solniki - Dwór obronny z XVI w. przebud. na pocz. XIX w., park. Park ze starodrzewiem z poł. XIX w., w nim klasycystyczna oranżeria.

Stara Jabłona - Dwór z pocz. XIX w.

Stypułów - Pałac z 1800 r. *architektura (proj. Ch. V. Schulze) - Dwór obronny z XVI w., przebud. w XVII i XIX w.

Sucha Dolna - Pałac z 1681 r., przebud. na przełomie XVIII/XIX w. (w odbudowie)

Sucha Górna - Pałac, XVIII-XX w.

Szczepów - Zespół pałacowo-parkowy: pałac z XVII–XIX w., oficyny, budynek bramny i *park krajobrazowy z XIX w.; kaplica grobowa około 1800 r.

Szyba - Dwór z 1797 r.

Świnino - Pałac i spichlerz z 1840 r., przebud.

Wierzchowice - Pałac z końca XVIII w. w typie willi włoskiej.

Witków - Wieża mieszkalna z XV w. (*architektura) z fragmentami polichromii.

Żukowice - Pałac z XVIII w., barokowy z elementami rokoka.

Pozostałe zabytki

Broniszów - Zabudowa wsi (oprócz głównych zabytków, zob. wyżej), m.in. szpital z 1765 r., dawna plebania, organistówka, cegielnia. Głogów-Brzostów - Zabudowa wsi: zachowane zagrody typu frankońskiego z budynkami mieszkalnymi z końca XVIII -XIX w. (szczyty ozdobionych często wolutami).
Centralnie usytuowany kościół.

Jabłonów - Zabudowa wsi. Łańcuchówka założona przez augustianów w XIII w., należała do tego zakonu do czasów sekularyzacji przez rząd Pruski w 1810 r. Oprócz wczesnogotyckiego kościoła, posiada wartościowe zabytki barokowe – dwór opatów żagańskich z oficyną i dawną karczmę (lub dwór sołtysa).

Kłoda - Zabudowa wsi: owalnica z zespołem murowanych budynków z naczółkami. U zbiegu ulic znajduje się kościółek gotycki z dzwonnicą, otoczony kamiennym murem.

Ostaszów - Zabudowa wsi. Wieś zbudowana została dla kolonistów w końcu lat 30. XX w. Składała się z 41 domów (zagrody w konstrukcji szachulcowej), szkoły, placu wiejskiego i sportowego. Większość obiektów
jest zachowana.

Rudna-Gwizdanów - Zabytki kolejnictwa z XIX-XX w. (m.in. budynek dworca, lokomotywownia, żurawie wodne). „Oderstellung” („Pozycja Odry”) – przedwojenny pas umocnień, w sąsiedztwie Odry. Relikty; tylko nieliczne obiekty są relatywnie dobrze zachowane (np. bunkry w okolicy Tarnowa Byckiego). Grodziska wczesnośredniowieczne - przypisywane
plemieniu Dziadoszan, znajdują się (uwaga: podano tylko czytelne w terenie)
na Wzgórzach Dalkowskich w sąsiedztwie wsi: Dalków (Dalkowska Góra) i Gostyń („Kowalowa Góra”), Dankowice, Obiszów, (3 grodziska), Popęszyce.